İdari işlemin iptali davası, idare hukukunun en temel dava türlerinden biri olup İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 2. maddesinde iptal davaları başlığı altında düzenlenmiştir. Bu dava türü, idarelerin tesis ettiği kesin ve yürütülmesi zorunlu nitelikteki işlemlerin; yetki, şekil, sebep, konu ve maksat unsurlarından biri veya birkaçı yönünden hukuka aykırı olduğu iddiasıyla açılır. Öğretide idari işlemin beş unsuru olarak kabul edilen bu kriterler, mahkemenin hukuka uygunluk denetimini yaparken esas aldığı temel çerçeveyi oluşturur. Yetki unsuru, işlemi tesis eden makamın bu işlemi yapmaya yetkili olup olmadığını; şekil unsuru, işlemin kanunda öngörülen usule uygun tesis edilip edilmediğini; sebep unsuru, işlemin dayandığı hukuki ve fiili nedenlerin gerçekliğini; konu unsuru, işlemin doğurduğu hukuki sonucun hukuka uygunluğunu; maksat unsuru ise idarenin işlemi kamu yararı dışında bir amaçla tesis edip etmediğini inceler. İptal davasının nihai amacı, hukuka aykırı bulunan idari işlemin yargı kararıyla ortadan kaldırılması ve işlemin hiç tesis edilmemiş sayılmasıdır.

İptal davası açabilmek için üç temel şartın bir arada gerçekleşmesi gerekir. Öncelikle davaya konu edilecek işlemin idari işlem niteliğinde, kesin ve yürütülmesi zorunlu olması, yani hazırlık işlemi niteliğinde olmaması gerekir. İkinci olarak davacının, iptali istenen işlemle arasında meşru, güncel ve kişisel bir menfaat ilişkisinin bulunması, yani işlemden menfaatinin ihlal edilmiş olması aranır. Üçüncü ve uygulamada en çok hak kaybına yol açan şart ise süredir. İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 7. maddesi uyarınca, özel kanunlarında ayrı süre öngörülmediği hallerde dava açma süresi, yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden itibaren idare mahkemelerinde altmış gündür. Bu süre hak düşürücü niteliktedir ve mahkeme tarafından resen dikkate alınır; sürenin kaçırılması halinde dava esasa girilmeden süre aşımı nedeniyle reddedilir. Davada görevli ve yetkili mahkeme, işlemi tesis eden idarenin bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir; bazı özel düzenlemelerde yetkili mahkeme farklılık gösterebileceğinden bu hususun her somut olayda ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

İptal davasıyla birlikte veya dava sırasında talep edilebilen yürütmenin durdurulması müessesesi, davacının telafisi güç veya imkânsız zararlarla karşılaşmasını önlemek amacıyla öngörülmüştür. İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 27. maddesine göre yürütmenin durdurulması kararı verilebilmesi için iki şartın birlikte gerçekleşmesi aranır: idari işlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ihtimali ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması. Bu iki şart kümülatif olduğundan, yalnızca birinin varlığı yürütmenin durdurulması kararı için yeterli değildir. Mahkeme bu talebi işlemin özelliğine göre dosya üzerinden değerlendirebileceği gibi, gerekli görürse duruşma da açabilir. Yürütmenin durdurulması kararlarına karşı itiraz yolu açıktır ve bu itiraz bölge idare mahkemesi nezdinde incelenir. Uygulamada özellikle idari para cezaları, ihale yasaklama kararları, ruhsat iptalleri ve meslekten men gibi geri dönüşü zor sonuçlar doğuran işlemlerde yürütmenin durdurulması talebinin zamanında ve gerekçeli biçimde sunulması davanın seyri açısından belirleyici olabilmektedir.

Dava süreci, dilekçenin idare mahkemesine sunulmasının ardından davalı idarenin savunmasının alınması, gerek görülmesi halinde bilirkişi incelemesi veya keşif yapılması ve dosyanın tekemmül etmesiyle karara bağlanması şeklinde ilerler. Mahkemenin işlemi iptal etmesi halinde bu karar geriye etkili sonuç doğurur; işlem, tesis edildiği andan itibaren hukuk âleminde hiç var olmamış gibi kabul edilir. İdarenin, iptal kararının gerektirdiği işlemleri gecikmeksizin tesis etme yükümlülüğü bulunmaktadır; bu yükümlülüğün yerine getirilmemesi idarenin sorumluluğunu doğurabilir ve ayrıca tam yargı davasına konu edilebilir. İlk derece mahkemesi kararlarına karşı bölge idare mahkemesinde istinaf, istinaf kararlarına karşı ise kanunda öngörülen hallerde Danıştay nezdinde temyiz yoluna başvurulabilir. İptal davası sürecinin her aşamasında usul kurallarına, sürelere ve delil sunumuna gösterilecek özen, davanın sonucunu doğrudan etkileyen unsurlardır.