Vergi Usul Kanunu, mükelleflerin vergi yükümlülüklerine aykırı davranışlarını temel olarak iki grupta cezalandırır. Vergi ziyaı cezası, mükellefin veya sorumlunun vergilendirmeyle ilgili ödevlerini zamanında yerine getirmemesi ya da eksik yerine getirmesi sonucunda verginin zamanında tahakkuk ettirilmemesi veya eksik tahakkuk ettirilmesi hallerinde uygulanır ve kanunda öngörülen oranlarda hesaplanır. Usulsüzlük cezaları ise vergi kanunlarının şekle ve usule ilişkin hükümlerine aykırı davranışlar için öngörülmüş olup genel usulsüzlük ve özel usulsüzlük olmak üzere ikiye ayrılır; belge düzenine uyulmaması, beyanname verme yükümlülüğünün zamanında yerine getirilmemesi veya defter tutma yükümlülüklerine aykırılık gibi haller bu kapsamda değerlendirilir. Vergi ziyaı cezası ile usulsüzlük cezasının aynı fiil için birlikte uygulanabildiği durumlar da bulunduğundan, kesilen cezanın hangi hükme dayandığının doğru tespiti itiraz stratejisinin belirlenmesinde ilk adımdır.

Mükelleflere tanınan önemli bir çözüm yolu uzlaşma müessesesidir. Tarhiyat öncesi uzlaşma, vergi incelemesi henüz sonuçlanmadan, inceleme elemanı ile mükellef arasında incelemeye dayanan tarhiyat ve buna bağlı cezalar üzerinde anlaşma sağlanmasına imkân tanır. Tarhiyat sonrası uzlaşma ise vergi ve ceza ihbarnamesinin mükellefe tebliğinden sonra, ihbarnamenin tebliğ tarihinden itibaren belirli bir süre içinde vergi dairesi bünyesindeki uzlaşma komisyonlarına başvurularak talep edilebilir. Uzlaşmanın sağlanması halinde mükellef, uzlaşılan tutarlar üzerinden dava açma hakkından feragat etmiş sayılır; buna karşılık uzlaşmanın vaki olmaması durumunda mükellefin dava açma hakkı, uzlaşmanın sağlanamadığına dair tutanağın kendisine tebliğinden itibaren yeniden işlemeye başlar. Uzlaşma yoluna başvurmak, mükellefin dava açma hakkını kullanıp kullanmama konusundaki tercihini de doğrudan etkilediğinden, bu kararın somut dosyanın özellikleri değerlendirilerek verilmesi gerekir.

Uzlaşma yoluna gidilmemesi veya uzlaşmanın sağlanamaması halinde, mükellef vergi ve ceza ihbarnamesinin tebliğinden itibaren otuz gün içinde yetkili vergi mahkemesinde dava açabilir. Dava dilekçesinde, tarhiyatın veya cezanın hukuka aykırılık sebepleri; matrah tespitindeki hatalar, incelemenin usule aykırı yürütülmesi, zamanaşımı, delil yetersizliği veya hukuki nitelendirme hataları gibi gerekçelerle somut olarak ortaya konmalıdır. Vergi davalarında yürütmenin durdurulması talebi, İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun vergi uyuşmazlıklarına ilişkin özel hükmü uyarınca genel idari davalardan farklı bir rejime tabi tutulmuştur; dava açılmasının tahsil işlemlerini kendiliğinden durdurma etkisi olduğu haller ile bu etkinin bulunmadığı hallerin somut olaya göre değerlendirilmesi gerekir. İlk derece vergi mahkemesi kararlarına karşı bölge idare mahkemesinde istinaf, istinaf kararlarına karşı ise kanunda öngörülen hallerde Danıştay nezdinde temyiz yoluna başvurulabilir.

Vergi cezalarıyla mücadelede dava ve uzlaşma dışında başvurulabilecek diğer yollar da bulunmaktadır. Pişmanlık ve ıslah müessesesi, mükellefin henüz bir vergi incelemesi başlamadan veya ihbar yapılmadan önce, kanuna aykırı durumu kendiliğinden idareye bildirmesi halinde vergi ziyaı cezası kesilmemesine imkân tanır. Kanunda düzenlenen indirim müessesesi ise mükellefin, tarh edilen vergi ve kesilen cezaya karşı dava açma ve uzlaşma talep etme haklarından feragat ederek belirli bir süre içinde ödeme yapması karşılığında cezada kanunda öngörülen oranda indirimden yararlanmasını sağlar. Verginin veya cezanın kesinleşmesine rağmen ödenmemesi halinde düzenlenen ödeme emrine karşı da, borcun kısmen veya tamamen bulunmadığı, ödendiği ya da zamanaşımına uğradığı iddiasıyla 6183 sayılı Kanun çerçevesinde kısa süreli bir dava açma imkânı tanınmıştır. Her bir yolun sonuçları ve birbirleriyle ilişkisi farklı olduğundan, somut dosyaya en uygun stratejinin belirlenmesi güncel mevzuat ve uygulama takip edilerek yapılmalıdır.